Từ sắc thu của đất trời đến ký ức của một đời người trong thơ Trần Ngọc Phượng

                                          Nguyễn Văn Hòa

Mỗi thi sĩ khi đến với mùa thu lại mang theo một tâm thế riêng, một miền ký ức riêng, để từ đó tạo nên một mùa thu không trùng lặp. Với Trần Ngọc Phượng, mùa thu không chỉ là vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn là mùa của tình yêu, của ký ức, chiến tranh, hòa bình và những suy tư về kiếp người. Đọc những bài thơ viết về mùa thu của ông, người đọc có cảm giác như đang đi qua nhiều lớp thời gian: từ mùa thu của đất trời đến mùa thu của lòng người, từ những năm tháng tuổi trẻ đến buổi xế chiều của đời người. Mỗi mùa thu đi qua lại để lại một dấu vết và những dấu vết ấy dần kết thành một miền ký ức không thể phai mờ. Đề tài mùa thu vì thế trở thành nguồn mạch xuyên suốt trong hành trình sáng tạo của nhà thơ, cựu chiến binh Trần Ngọc Phượng.

Ở Trần Ngọc Phượng, mùa thu trước hết được cảm nhận bằng cái nhìn của một người đang yêu. Trong Thu về, mùa thu không hiện ra từ một bức tranh phong cảnh độc lập mà được soi chiếu qua hình bóng người phụ nữ: Mắt em xanh thẳm trời Thu/ Gió đưa man mác lời ru ngọt ngào/ Không còn nắng gắt, mưa gào/ Vàng tươi nắng mật ướp vào đôi môi. Một cách cảm nhận khá đặc biệt: mùa thu được nhìn từ “mắt em”. Đôi mắt người thiếu nữ trở thành bầu trời thu, còn sắc thu lại được “ướp” vào đôi môi. Thiên nhiên và con người vì thế không đứng riêng biệt mà hòa quyện vào nhau. Mùa thu có màu của trời, có vị của mật, có hơi ấm của tình yêu. Cái man mác của gió cũng trở thành “lời ru”, khiến bức tranh thu không lạnh vắng mà dịu dàng, đằm thắm.

Nhưng điều đáng nói là mùa thu trong thơ Trần Ngọc Phượng không dừng lại ở vẻ đẹp lãng mạn của tình yêu. Từ một ánh mắt, một nụ cười, mùa thu mở rộng thành mùa thu của đất nước: Trong veo đôi mắt em cười/ Mùa Thu Tháng Tám rợp trời cờ sao.

“Mùa Thu Tháng Tám” đã đưa cảm xúc cá nhân vào chiều sâu của lịch sử. Mùa thu không còn chỉ là mùa của thiên nhiên mà trở thành mùa của độc lập, của ký ức dân tộc. Cái riêng và cái chung gặp nhau trong một hình tượng. Đó cũng là một nét đáng chú ý trong thơ Trần Ngọc Phượng: tình yêu đôi lứa không tách khỏi tình yêu quê hương, đất nước; ký ức riêng luôn có sự cộng hưởng với ký ức của một thế hệ.

Bởi vậy, hình ảnh: Bạc phơ mái tóc chiến binh/ Bên đàn em nhỏ lung linh sắc màu mang một ý nghĩa đặc biệt. “Bạc phơ” là dấu vết của thời gian, là chứng tích của một đời người từng đi qua chiến tranh; còn “đàn em nhỏ” là hình ảnh của hiện tại và tương lai. Một thế hệ đã hy sinh tuổi trẻ để một thế hệ khác được lớn lên trong hòa bình. Trong sự đứng cạnh nhau ấy, mùa thu trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Và khi nhà thơ viết: Bao mùa thu nối tiếp nhau/ Non sông gấm vóc bay cao chuyển mình thì mùa thu đã vượt khỏi phạm vi của một mùa trong năm để trở thành biểu tượng của sự vận động của đất nước. Những mùa thu nối tiếp cũng là những chặng đường của dân tộc nối tiếp nhau.

Nếu Thu về là mùa thu của tình yêu và niềm vui đất nước thì Những mùa thu đã qua lại là mùa thu của ký ức chiến tranh. Ngay từ câu thơ: Em ơi mùa thu rơi/ Rơi vào trong nỗi nhớ. Mùa thu đã có một sự chuyển hóa đầy ám ảnh. Mùa thu vốn rơi ngoài không gian, nay lại “rơi vào trong nỗi nhớ”. Cái rơi của lá trở thành cái rơi của thời gian vào tâm hồn. Những mùa thu đã qua không biến mất; chúng lắng lại trong ký ức, càng xa càng trở nên sâu đậm. Thiên nhiên trong bài thơ nhiều lúc mang dáng dấp của một đời người: Sau những ngày nắng gắt/ Lại ập đến bão giông/ Hôm qua hạn nứt nẻ/ Nay mưa trắng ngập đồng. Đó không chỉ là sự biến đổi bất thường của thời tiết. Đằng sau những “nắng gắt”, “bão giông”, “hạn nứt nẻ”, “mưa trắng ngập đồng” là những biến động dữ dội của lịch sử và số phận.

Đặc biệt, câu thơ: Có ai ngờ bão tố/ Dai dẳng suốt cuộc đời đã đưa hình ảnh thiên nhiên sang một tầng nghĩa khác. Có những cơn bão chỉ đi qua đất trời trong vài giờ, nhưng có những cơn bão đi qua đời người mà dấu vết của nó còn ở lại suốt một đời. Với một người từng trải qua chiến tranh, ký ức ấy không thể chỉ được đo bằng năm tháng. Trong những năm tháng khốc liệt ấy, tình yêu lại trở thành một điểm tựa rất đỗi con người: Cái ba lô nhỏ nhoi/ Lá thư tình vời vợi/ Bao lần bom đạn xới/ Nét chữ vẫn còn tươi. Giữa bom đạn, chiếc ba lô nhỏ và lá thư tình trở thành những vật chứng của một đời sống khác: đời sống của tình yêu, của niềm mong đợi và hy vọng. “Nét chữ vẫn còn tươi” là một hình ảnh đẹp bởi nó đặt cái mong manh của tình yêu bên cạnh sự dữ dội của chiến tranh. Bom đạn có thể xới tung mặt đất nhưng không thể xóa được dấu vết của yêu thương. Có lẽ đó cũng là một trong những sức mạnh âm thầm nhất của con người: trong tận cùng khắc nghiệt vẫn biết giữ lại cho mình một miền dịu dàng.

Bức tranh chiến trường trong thơ Trần Ngọc Phượng vì thế không chỉ có mất mát mà còn có một vẻ đẹp rất riêng của tuổi trẻ: Rừng khộp lá tả tơi/ Con mễn kêu tang tác/ Chưa kịp nghe suối hát/ Pháo đã đuổi sau lưng. Câu thơ Chưa kịp nghe suối hát / Pháo đã đuổi sau lưng đặc biệt gợi ám ảnh. Cái đẹp của thiên nhiên vừa kịp xuất hiện đã bị chiến tranh cắt ngang. Người lính chưa kịp nghe tiếng suối đã phải chạy giữa tiếng pháo. Chiến tranh không chỉ lấy đi sự sống mà còn cướp mất của con người những khoảnh khắc bình thường nhất của đời sống. Trong ký ức ấy, có một hình ảnh thật đẹp: Đêm trung thu trăng rằm/ Em cùng con phá cỗ/ Vầng trăng cũng muốn bổ/ Dành một nửa cho anh. Vầng trăng được chia đôi như một gia đình bị chia đôi bởi chiến tranh. Một nửa dành cho người ở nhà, một nửa dành cho người đang ở nơi xa. Cách nói hồn nhiên mà đau đáu ấy khiến tình yêu trở thành một sự hiện diện ngay cả trong vắng mặt. Người lính không có mặt trong đêm Trung thu nhưng vẫn có một phần vầng trăng dành cho mình. Và chính từ những hình ảnh giản dị như thế, chiến tranh trong thơ Trần Ngọc Phượng không còn là một khái niệm lịch sử xa xôi mà trở thành một nỗi đau có gương mặt, có mái nhà, có người chờ đợi.

 Bởi thế, ông viết: Có bao giờ nuốt cạn/ Những mùa thu đã qua vang lên như một lời tự vấn về ký ức và thời gian. Có thể thời gian làm phai màu cảnh vật, làm con người già đi, nhưng không phải mùa thu nào cũng có thể bị thời gian xóa nhòa. Có những mùa thu đã trở thành một phần của đời người, một khi đã hóa thành ký ức thì càng đi xa càng trở nên sâu đậm.

Từ những mùa thu của chiến tranh, Trần Ngọc Phượng trở về với mùa thu hôm nay trong Thu này. Nhưng mùa thu hiện tại, dù yên bình, vẫn mang trong mình ký ức của những năm tháng đã qua: Ta mong sao thu về yên ả/ Lá vàng rơi trong nắng mật hoàng hôn. Hai chữ “yên ả” ở đây mang một sức nặng đặc biệt. Với người chưa từng trải qua chiến tranh, bình yên có thể là điều bình thường; với người đã đi qua bom đạn, bình yên là một giá trị đặc biệt cần phải được nâng niu. Vì vậy, khát vọng được đi, được nhìn ngắm đất nước, được sống trọn vẹn với vẻ đẹp của quê hương trong Thu này không chỉ đơn thuần là một ước muốn cá nhân. Đó còn là khát vọng tận hưởng hòa bình của một người từng trải: Ta muốn đi, sợ mai mốt tuổi già. Câu thơ giản dị nhưng hàm chứa một suy tư về thời gian. Con người chỉ có một đời để sống, tuổi trẻ một đi không trở lại, những chuyến đi nếu không thực hiện hôm nay có thể sẽ mãi mãi trở thành điều chưa kịp… Sau những năm tháng chiến tranh, khát vọng được nhìn ngắm đất nước càng trở nên tha thiết.

Thế nhưng, ngay trong mùa thu bình yên ấy, nhà thơ vẫn hướng lòng về những vùng đất còn chịu đau thương: Thương miền qua bão chồng, lũ dập/ Tiếng thét kêu làng xóm xác xơ. Và: Còn góc trời bom rơi, đạn nổ/ Loài người giết nhau bằng vũ khí siêu thanh. Mùa thu vì thế không thể chỉ là một bức tranh đẹp. Sau vẻ thanh bình của đất trời vẫn là những vùng đau thương của nhân loại. Cảm thức ấy làm cho thơ Trần Ngọc Phượng vượt khỏi giới hạn của một cái tôi trữ tình cá nhân để hướng tới một nỗi quan tâm rộng lớn hơn đối với con người. Đặc biệt, hai câu: Ôi cái giá hòa bình phải trả/ Để Thu yên lành trong trời đất mong manh… có thể xem là một điểm kết tinh trong mạch thơ về mùa thu của ông. “Giá hòa bình” được nhìn từ phía những mất mát của con người.

Bởi vậy, mùa thu yên lành hôm nay càng đẹp bao nhiêu thì những hy sinh của quá khứ càng đáng được ghi nhớ bấy nhiêu. “Mong manh” ở đây không chỉ nói về mùa thu mà còn gợi sự mong manh của hòa bình, của sự sống, của những gì con người tưởng như đã có được vĩnh viễn. Đến Mùa thu mong manh, mùa thu lại trở về với tình yêu, nhưng đó là tình yêu đã được thử thách bởi thời gian và chiến tranh: Mùa thu sao mong manh/ Phớt qua cơn gió thoảng/ Lá vàng bay lãng đãng/ Rơi không hết cả chiều. Cái “mong manh” của mùa thu cũng là cái mong manh của tuổi trẻ, của hạnh phúc và của đời người.

Càng đi qua nhiều năm tháng, con người càng hiểu rằng những gì đẹp đẽ nhất thường không tồn tại mãi mãi. Chính vì thế, ký ức trở thành nơi lưu giữ những gì thời gian không thể giữ. Nhớ mùa thu năm xưa/ Theo cờ hoa háo hức/ Em đã thức bao đêm/ Những ngày Hè đỏ lửa/ Đón anh về trước cửa. Đó là một cuộc trở về của người lính, nhưng cũng là cuộc trở về của tình yêu sau những ngày chiến tranh khốc liệt. Và câu thơ: Anh giấu vào trong ngực/ Đôi mắt buồn của em có lẽ là một trong những hình ảnh giàu sức gợi nhất. Người lính không chỉ nhớ người yêu mà như mang theo cả ánh mắt ấy trong suốt cuộc đời. Đôi mắt trở thành ký ức, ký ức trở thành một phần của trái tim.

Vì thế, khi nhà thơ viết “Ôm cả mùa Thu rơi”, mùa thu dường như không còn là ngoại cảnh. Nó đã trở thành một phần của tình yêu, của tuổi trẻ và của những năm tháng không thể trở lại. Đặc biệt, những câu thơ cuối: Những mùa thu trong đời/ Cứ nồng nàn nỗi nhớ/ Cứ bàng hoàng bỡ ngỡ/ Cứ vẫn là em tôi cho thấy sức sống bền bỉ của ký ức. Điệp từ “cứ” như một sự khẳng định: thời gian có thể thay đổi tất cả nhưng không thể làm thay đổi một tình yêu đã trở thành máu thịt. Người phụ nữ của mùa thu năm ấy vẫn ở lại trong tâm tưởng người đàn ông hôm nay. Và có lẽ, đó cũng là cách tình yêu chiến thắng thời gian không phải bằng sự níu kéo, mà bằng khả năng ở lại trong ký ức.

Nếu Mùa thu mong manh là mùa thu của tình yêu thì Gặp em vào buổi thu tàn lại là mùa thu của những người đã đi gần hết một đời người: Năm mươi năm mới gặp nhau/ Chúng mình giờ đã bạc đầu mái sương.

Năm mươi năm là một khoảng thời gian đủ dài để một thế hệ đi qua tuổi trẻ, để những người từng cùng nhau sống và chiến đấu trở thành những người tóc bạc. Cuộc gặp lại vì thế không chỉ là niềm vui hội ngộ mà còn là cuộc trở về với một quá khứ đã xa: Bên nhau ôn chuyện chiến trường/ Một thời gian khó, bão giông hiện về. Những ký ức tưởng đã ngủ yên lại hiện lên. “Sắn lùi, măng luộc, rau rừng”, “pháo bày, bom dội”: những hình ảnh đời thường và khốc liệt đan xen làm sống lại cả một thời gian khó. Nhưng phía sau niềm vui gặp gỡ vẫn là khoảng trống của những người đã không trở về: “Bao nhiêu đồng đội đến nay không về.” Một câu thơ ngắn mà mang sức nặng của cả một thế hệ. Những người đang ngồi bên nhau hôm nay dường như đều mang trong mình một phần ký ức của những người đã nằm lại ở nơi rừng xa, núi sâu…

Và cuối cùng, sau tất cả những bão giông, nhà thơ chọn cách sống “an nhiên”: Em cười đôi mắt đỏ hoe/ Cảm ơn trời đất chở che đến giờ/ Cứ an nhiên sống như xưa/ Mặc nhìn chiếc lá vật vờ cuối thu.

“Chiếc lá vật vờ cuối thu” là hình ảnh đẹp và buồn về sự hữu hạn của đời người. Nhưng nhà thơ không chìm vào bi lụy. Sau chiến tranh, sau mất mát, sau những cuộc chia ly, điều còn lại là lòng biết ơn và sự bình thản. “An nhiên” ở đây không phải sự quên lãng quá khứ mà chính là thái độ của một con người đã đi qua quá nhiều giông bão nên hiểu được giá trị của bình yên.

 Có thể nói, trong thế giới nghệ thuật của Trần Ngọc Phượng, mùa thu là một hình tượng có khả năng nối liền nhiều miền ký ức. Từ “mắt em xanh thẳm trời Thu” đến “mùa Thu Tháng Tám”, từ “mùa thu rơi vào trong nỗi nhớ” đến “cái giá hòa bình”, từ “đôi mắt buồn của em” đến “chiếc lá vật vờ cuối thu”, mùa thu đã đi một hành trình dài qua đời người. Nó chứng kiến tình yêu, chiến tranh, sự trở về, sự đổi thay của đất nước và sự già đi của chính con người.

Điều đáng quý trong thơ Trần Ngọc Phượng là ông không cố làm cho mùa thu trở nên mới lạ bằng những hình ảnh cầu kỳ ái mới nằm ở phía sau hình ảnh quen thuộc. Lá vàng vẫn rơi, gió vẫn thổi, trăng vẫn sáng, mùa thu vẫn đến rồi đi; nhưng trong tâm thế của một người đã đi qua chiến tranh, mỗi mùa thu lại mang thêm một tầng ký ức. Bởi vậy, mùa thu trong thơ ông vừa có vẻ đẹp của đất trời, vừa có độ sâu của lịch sử; vừa có sự nồng nàn của tình yêu, vừa có nỗi đau của mất mát; vừa có niềm vui của hòa bình, vừa có sự tỉnh thức trước tính mong manh của sự sống.

Sau cùng, có lẽ mùa thu trong thơ Trần Ngọc Phượng chính là mùa thu của một đời người. Một đời đã đi qua chiến tranh để đến với hòa bình, đi qua tuổi trẻ để đến với tuổi già, đi qua chia ly để hiểu giá trị của gặp gỡ, đi qua mất mát để biết trân trọng những gì còn lại. Vì thế, đọc thơ ông, người đọc không chỉ bắt gặp những mùa thu của thiên nhiên mà còn bắt gặp những mùa thu của chính con người mình. Có những mùa thu chỉ đi qua một lần trong năm. Nhưng có những mùa thu một khi đã đi qua đời người thì không bao giờ mất. Chúng ở lại trong một ánh mắt, một lá thư, một vầng trăng, một mái tóc bạc, một chiếc lá cuối mùa.

Và từ những điều tưởng như rất mong manh ấy, Trần Ngọc Phượng đã giữ lại cho thơ một phần ký ức của thế hệ mình: một ký ức có tình yêu, có chiến tranh, có hòa bình, có mất mát và trên hết là một niềm tin lặng lẽ vào sự sống.

Bởi thế, mùa thu trong thơ Trần Ngọc Phượng không chỉ là mùa của đất trời. Đó là mùa của ký ức, mùa của tình yêu, mùa của lịch sử và cũng là mùa con người lặng lẽ soi lại chính mình. Khi chiếc lá cuối cùng chạm xuống cuối thu, có lẽ điều còn ở lại không phải là sắc vàng của lá, mà là những gì con người đã từng yêu thương, từng hy sinh, từng chờ đợi và từng sống hết mình. Đó cũng chính là vẻ đẹp sâu xa nhất của mùa thu trong thơ ông: mùa thu đi qua thời gian, nhưng ký ức về mùa thu thì ở lại trong một đời người./.

                                                                                           N.V.H