Tôi có nghề… ngỗng, thu nhập hẳn hoi, nên chuyện viết lách chỉ để cho vui, để có cớ đặng gặp gỡ anh em “tám” chuyện văn nghệ văn gừng lúc trà dư tửu… lậu (trốn vợ đi nhậu!). Nói thật lòng, có hơi “chảnh như con cá cảnh” một tí là: mớ tiền còm nhuận bút (của báo giấy trả) là để cà phê, lai rai bia bọt (lúc hứng chí còn móc hầu bao bù lỗ); chứ chẳng phải là “cần câu cơm” nuôi ai như – xin lỗi - (có thể) với một số ít người viết khác (?). Đã bảo “viết cho vui”, nhưng không phải vì thế mà viết ẩu viết tả đâu - báo cho vào “thùng rác” là cái chắc!

    ... Điều đáng sợ nhất, theo tôi, trong cái “nghề” này không phải là viết dở, vì viết dở báo không đăng - cũng chả sao;  nó thử thách lòng kiên nhẫn, ta cố trau dồi rèn luyện thêm nữa. Sợ chăng là việc biên tập bài vở của các “quan anh, quan chị, quan em” ở các “toà”... báo. Biên tập (BT), tôi hiểu nôm na là kiểm tra, chỉnh sửa những sai sót bản thảo của phóng viên hoặc cộng tác viên (CTV) - nếu có - gởi đến trước khi đưa ra trình làng. Và các “quan” BT, ai mà không sắm sẵn “kính hiển vi”  để săm soi "toàn tập” các tác phẩm văn, thơ (!?)… Tôi đã đọc một số tài liệu qui định vai trò, trách nhiệm của biên tập viên (BTV). Luật xuất bản (sửa đổi) được Quốc hội thông qua có hiệu lực từ 01/7/2013 cũng đã có qui định cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn và cấp chứng chỉ hành nghề, chứng chỉ hoạt động cho các BTV. [… BTV là người “gác cửa” cho mỗi trang sách nên họ không thể làm việc cưỡi ngựa xem hoa, đọc bản thảo qua loa. Một BTV thực thụ phải là người có chuyên sâu về một lĩnh vực học thuật nào đấy để có thể thẩm định được bản thảo cộng tác viên gửi đến…]. Giám đốc một nhà xuất bản lớn đã đúc kết tầm quan trọng của BTV: “… BTV là linh hồn và tài sản của nhà xuất bản… Thời nào cũng vậy, BTV cần có một cái vỏ là bằng cấp, trình độ, ngoại ngữ… Nhưng điều làm nên sự khác biệt là một tâm hồn yêu cái đẹp và niềm vui sướng được biên tập…”.

     Một tác phẩm được “lên khuôn” trên báo giấy chí ít phải qua 3 “cửa ải” BT. Thế nên, việc BT (trong một giới hạn nào đó, theo tôi) cho tác phẩm được chỉn chu là cần thiết. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng phát sinh những hệ luỵ rất phiền phức - dĩ nhiên cho người viết. Ai trong chúng ta không từng trăn trở cân phân, lọc lựa mài giũa từng chữ, từng câu, thậm chí từng dấu chấm, dấu phẩy… trong bài viết của mình sao cho thật chính xác, đúng nghĩa và đặt đúng chỗ? Thế nhưng, đây đó còn có báo, có BTV “vung tay quá trán”, không cần dao kéo nhưng “phẫu thuật” thiếu điều chẻ sợi tóc làm tư các tác phẩm, làm cho “biến dạng” đến vài chục phần trăm; đến nỗi chính tác giả cũng phải ngỡ ngàng khi chẳng nhận ra hình hài nguyên thuỷ “đứa con tinh thần” của mình. Mà phải hay ho gì hơn cho cam! Trời ạ! trên 90% thơ, văn của tôi (đã được đăng trên báo giấy) lần nào cũng bị BT, không nhiều thì ít, có khi “bạo phát bạo tàn”: Khi thì bị đổi tựa, bị “gọt” đầu hoặc “tỉa” đuôi, bị “cắt” tay chân; hay BTV bỗng dưng ngẫu hứng tự “chua” thêm vài dòng vào đâu đó; hoặc nhân vật nữ còn cha còn mẹ sờ sờ, bỗng dưng… mồ côi - do câu: “Con bé là đứa con nuôi mà vợ chồng tôi rất yêu thương dẫu nó vẫn còn cha mẹ ruột ở làng bên” – bị BT “hô biến mất” cụm từ “… dẫu nó vẫn còn cha mẹ ruột…” (khiến có người đọc phản hồi, tỏ lòng thương cảm, còn tác giả thì bỗng dưng… muốn khóc). Một nhân vật nam khác đắm chìm hư hỏng rượu chè, đoạn kết tỏ ra hối hận cải tà qui chánh thì cũng bị thay đổi trạng thái, cho anh ta chơi tới bến; thành thử ăn năn thành ra ăn…trớt. Tôi viết câu: “Tôi tình cờ gặp nó trong quán nhậu…” thì bị sửa thành: “Tôi vô tình gặp nó…” Ai cũng hiểu tình cờ và vô tình khác nghĩa nhau, tuỳ vào ngữ cảnh mà dùng sao cho chính xác. Một bài thơ thất ngôn 4 khổ 112 từ thì bị sửa đến 32 từ (ấy là chưa nói đến 1 khổ 4 câu BTV ngẫu hứng đưa “sáng tác” của họ vào thay thế). 1 bài thơ lục bát tình yêu lãng mạn khác trong đó có câu: “Mà vai vắt được lời phu thê nào…” bị sửa thành: “Mà vai vắt được lời phu phen nào”. Từ phu thê (nghĩa: vợ chồng) bị sửa thành phu phen (nghĩa: làm tạp dịch)… Mới đây, một bài thơ châm chích nội dung than thở về việc đầu năm học phải đóng góp nhiều khoản thu cho nhà trường nơi con mình theo học. Không một từ nào đụng chạm đến chủ trương, đường lối. Vậy mà đâu từ trên trời rơi xuống cái câu kết: “Ai biểu nghèo bày đặt cho con học làm chi” nghe rất phản cảm, làm tôi một phen sửng sốt lẫn tức bực. Thật là tai bay vạ gió… Còn nhiều nữa, phải nói là cực kỳ… kì cục, tôi đành thở dài ngao ngán và lắc đầu… không hiểu nổi. Sao lại có sự tuỳ tiện vô lối như thế chứ?

   Nghe chuyện xưa: Chỉ cần một hai từ, Thế Lữ đã từng chỉnh sửa thơ của các nhà thơ Xuân Diệu, Huy Cận gởi đến tòa soạn, làm cho bài thơ khởi sắc hơn. Dĩ nhiên tác giả tâm phục khẩu phục!. Còn ngày nay, một số BTV mà tuổi đời chưa chín, vốn sống chưa nhiều, kinh nghiệm chưa trải, tay nghề còn non; (nghe đâu có trang web nọ, những người phụ trách là mấy cậu nhóc đang học cấp 3!);  suốt ngày chúi mũi vào mỗi tờ “báo nhà”, rồi còn ba chân bốn cẳng chạy lo kinh tế, gia đình… ít khi có thời giờ để mắt tới các trang VHNT. Nên, có thể họ là cậu cử, cô cử giỏi ngoại ngữ vi tính, nhưng có thể họ “me dốt” với mảng VHNT. Có thể họ chưa biết công dụng của các dấu ba chấm (…). Ví dụ: Thể dục dưỡng sinh... sự, Bia ôm sinh... sự. Các từ trong ngoặc kép (“”). Ví dụ: của "chùa", "Lệnh xé xác" . Các câu chữ in nghiêng, in đậm .v.v. nên bài vở của CTV thường bị họ BT cho delete sạch hết các dấu ấy. Có thể họ chưa từng nghe tên hay đọc thơ Thanh Tâm Tuyền, Du Tử Lê, Bùi Giáng… nên cho đó là những cây bút trẻ mới nổi chăng! Anh bạn tôi, BTV một tờ tạp chí văn nghệ đã bộc bạch: “Khi mới vào nghề, mình suy nghĩ cần phải “thọc” bút đỏ vào thêm, bớt… dù chỉ là một hai từ.  Chủ ý để thị uy, chứng tỏ quyền lực to lớn của BTV! Đơn giản vậy thôi…”

   Tôi đem những chuyện bi hài vì bị BT quá nhiều kể cho bạn bè nghe. Họ dĩ hòa vi quí mà rằng: “Cho nó sửa xả láng, miễn là đăng và trả nhuận bút đầy đủ. Ý kiến ý cò làm chi, nó “cạch mặt” ra là… ốm đấy”. Thôi thì đành ngậm bồ hòn làm ngọt nghe lời khuyên của bạn bè, với lời mong ước chân tình gởi các vị BTV: Hãy làm “bà đỡ” có tâm và có tầm; “nắn” những đứa con tinh thần của người viết sao cho hoàn hảo, hay ho hơn. Hãy tạo môi trường thân thiện, đừng làm người viết luôn phải nơm nớp "sống trong sợ hãi" bởi các “sát thủ đầu mưng mủ” chỉ chăm chăm chúi mũi cắt, gọt  tác phẩm văn học… một cách vô tội vạ và vô cùng thô bạo... 

H.H.Y

________________________________________________

 Tài liệu tham khảo:

 - Cấp chứng chỉ hành nghề biên tập viên không phải để cho có. Tác giả Hoài Lê, Tạp chí Tri Thức Thời Đại.

 - Xác định rõ vai trò, trách nhiệm của BTV. Tác giả Thi Thi. Báo Hà Nội Mới.

 - Công việc làm thơ. Tập phê bình và tiểu luận của Xuân Diệu. Nhà xuất bản Văn Học Hà Nội.

Read more…