Thạc sĩ Nguyễn Văn Hòa

 Nhà phê bình văn học Nguyễn Văn Hòa, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hiện đang sinh sống và làm việc tại tỉnh Đắk Lắk, đã xuất bản nhiều tập lý luận, phê bình văn học giá trị. Phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Cần Thơ có cuộc trao đổi với anh về phê bình văn học hiện nay.

Vì sao anh chọn tựa đề “Ngược về miền ký ức” cho ấn phẩm phê bình văn học vừa ra mắt?

- “Ngược về miền ký ức” là hình ảnh gần nhất với hành trình đọc và viết của chính tôi. Tôi luôn nghĩ rằng văn chương là kho lưu giữ ký ức của con người. 40 bài viết trong sách là “40 khúc đò đưa”, mang theo ký ức về một vùng đất, một phận người, một thời đại hay những rung động rất riêng của tâm hồn. Người sáng tác ký gửi vào trang viết, còn người phê bình, bằng sự đồng cảm và suy ngẫm, tìm cách đánh thức những ký ức ấy để đối thoại với tác phẩm.

Những bài phê bình văn học tôi viết như những chuyến đò ngược dòng thời gian. Có chuyến đưa tôi trở về với tuổi thơ của nhà văn, có chuyến đưa tôi gặp lại vẻ đẹp của văn hóa truyền thống, có chuyến lại dẫn tôi đi sâu vào những trăn trở của con người đương đại. Tôi gọi đó là “ngược về miền ký ức”…

TS Bùi Tiến Sỹ nhận xét về anh rằng “Nguyễn Văn Hòa đang thực hành lối thưởng thơ tinh tế và thực tâm của một người đàng hoàng”, anh có thể chia sẻ thêm quan điểm riêng trong phê bình văn học?

- Đó là một lời nhận xét khiến tôi rất xúc động, nhưng cũng khiến tôi thấy mình phải cẩn trọng hơn với từng con chữ, từng trang viết. Tôi xem đây không đơn thuần là một lời động viên mà còn là một sự gửi gắm niềm tin của một người làm khoa học dành cho người viết phê bình.

Điều tôi luôn tự nhắc mình là phải giữ được sự trung thực. Trung thực với tác phẩm, với cảm nhận của chính mình và với bạn đọc. Tôi không viết để làm hài lòng ai, càng không viết để tạo nên những lời phán xét đanh thép. Tôi mong muốn mỗi bài phê bình sẽ trở thành một cuộc đối thoại văn hóa, nơi người viết và người sáng tác cùng gặp nhau ở sự tôn trọng cái đẹp và sự thiện lương trong cuộc sống này.

Tôi rất tâm đắc với chữ “đàng hoàng”. Theo tôi, người viết phê bình trước hết phải là người đàng hoàng trong nhân cách và trong học thuật. Đàng hoàng nghĩa là đọc kỹ trước khi nhận xét, hiểu đúng trước khi đánh giá, không thiên vị, không định kiến, không chạy theo cảm xúc nhất thời. Một bài phê bình có thể chưa thật hay, nhưng nếu được viết bằng sự tử tế và trách nhiệm thì vẫn có giá trị.

 

Anh suy nghĩ gì khi có ý kiến cho rằng, nhiều trang viết phê bình hiện nay dừng lại ở chuyện “cho vừa lòng nhau”?

- Không nên nhìn nhận đời sống phê bình bằng một gam màu duy nhất. Phê bình văn học không sinh ra để khen hay chê mà trước hết là hoạt động nhận thức nghiêm túc và đầy trách nhiệm. Một lời khen không có cơ sở đôi khi còn làm tổn hại đến tác phẩm, đến người sáng tạo ra tác phẩm bởi nó khiến người sáng tác mất đi cơ hội nhìn thấy những điều cần phải phát huy và những hạn chế cần được hoàn thiện.

Tôi luôn nghĩ, điều văn học cần không phải là những lời “tụng ca, ve vuốt” mà là những cuộc đối thoại thẳng thắn, nhân văn và có văn hóa. Người phê bình cần giữ bản lĩnh để nói điều mình tin là đúng, nhưng cũng cần giữ sự khiêm nhường để hiểu rằng mọi nhận định đều chỉ là một cách đọc, cách cảm. Phê bình không phải là “chiếc búa” để phán xử, “ngọn roi” để quất mà là chiếc cầu nối giữa tác phẩm và bạn đọc nên cần có sự nâng niu và trân trọng.

Như cách anh lý giải, phê bình văn học là lĩnh vực nhiều thử thách. Điều gì đã giữ chân anh?

- Đó chính là tình yêu văn chương. Phê bình văn học là công việc đòi hỏi rất nhiều thời gian đọc, suy nghĩ và đối thoại với tác phẩm, nhưng lại ít ánh hào quang hơn sáng tác. Đôi khi người viết phê bình còn phải đối diện với những hiểu lầm hoặc áp lực từ nhiều phía. Nhưng, một nền văn học muốn phát triển lành mạnh thì không thể thiếu lực lượng phê bình tâm huyết, trách nhiệm, tận hiến… Sáng tác tạo nên những giá trị mới, còn phê bình góp phần phát hiện, lý giải và lan tỏa những giá trị ấy.

Điều khiến tôi hạnh phúc nhất là khi một tác giả nói rằng bài phê bình của tôi giúp họ hiểu thêm chính tác phẩm của mình, hay khi một bạn đọc tìm đến một cuốn sách sau khi đọc bài viết của tôi. Với tôi, đó chính là phần thưởng quý giá nhất. Tôi sẽ tiếp tục đọc thật kỹ, nghĩ thật sâu và viết bằng tất cả sự trung thực. Tôi không mong trở thành một nhà phê bình lớn, chỉ mong mỗi bài viết của mình đều được đón nhận như một cuộc đối thoại chân thành với văn chương.

Xin cảm ơn anh!

ĐĂNG HUỲNH (thực hiện)

 

Read more…

Vừa ăn Tết xong, tác giả trẻ Vĩnh Thông (An Giang) háo hức thông báo với tôi đã hoàn thành xong bộ 3 tác phẩm: tập truyện ngắn “Trở về và chào nhau”, tập thơ “Trạng thái yêu” và tập biên khảo, du lịch “An Giang núi rộng sông dài”. Nhận được sách, tôi cũng đọc với tâm thế háo hức không kém bởi chàng trai sinh năm 1996 lại có những trang viết và cảm xúc cuốn hút đến lạ. Tôi gọi, đó là cảm xúc tuổi 20.

Tôi quen Vĩnh Thông khi em còn là học sinh lớp 10. Khi ấy, em đã có thơ, truyện ngắn đăng báo. Giờ đọc “Trở về và chào nhau”, cảm giác quen mà lạ cứ đan xen. Quen là bởi tôi bắt gặp đâu đó những hình ảnh về mái trường bên dòng sông Hậu, ký ức mái đình rêu phong ở cù lao Bình Thủy… Nhưng lạ bởi giọng văn già dặn, trải nghiệm và bút pháp sắc sảo hơn.

10 truyện ngắn là 10 cảm xúc, không phải bất chợt mà dường như Vĩnh Thông đã nuôi nấng rất lâu, đúc kết bằng những nhân vật rất đời, rất người. Có thể tìm thấy trong “Trở về và chào nhau” những phận đời đau khổ, bất hạnh nhưng không thôi khát khao hạnh phúc. Đó là cô gái tên Nghi trong truyện “Trở về và chào nhau”, như trong “Vì ta cần có nhau” với nỗi đau về người đồng tính nhọc nhằn đi tìm tình yêu. Hay đó là tâm trạng khó diễn giải bằng lời của 5 người con trong truyện “Đón ba về”: Họ bị ba bỏ từ lúc chưa quen mặt nay phải đón ba về trong tình cảnh đã qua đời, bị nhân tình trả về “hộ khẩu cũ”. Họ đón ba về là đón cả tình thâm, nối lại sợi dây thân ái tưởng đã đứt không còn mối nối…

Cách kể chuyện của Vĩnh Thông không lên gân, lạm dụng câu chữ. Thông cho nhân vật này xuất hiện, nhân vật khác kể chuyện để rồi khi kết thúc câu chuyện, độc giả mới nhận ra rằng, họ chỉ là cầu nối để một nhân vật khác - đáng đồng cảm và sẻ chia hơn - tỏa sáng. Một cô gái trú mưa trên triền dốc khi đang du lịch, một người đàn ông trung niên với vẻ ngoài bí ẩn vẫn chưa là chìa khóa cho “Bức tranh lời nguyền”. Mà đó lại là chàng trai kém trí tuệ, thốt lên những tiếng “Má… Má…” khi bị lũ trẻ làm rách chiếc áo vốn đã nhàu cũ. Đó là khát khao tình thương của một đứa con bị mẹ coi là “sao chổi” và ghẻ lạnh.

Mỗi nhân vật trong các truyện ngắn của Vĩnh Thông đều mang đến những ám ảnh cho người đọc. Đó có thể là sự cảm thông, sự phẫn nộ và đôi khi là sự quen thuộc bởi đã từng nghe, từng gặp. Thế nhưng, Vĩnh Thông không hề lên án, kết tội mà tự để độc giả tự nghiền ngẫm, khám phá và đúc kết. Chính nhờ cách xây dựng nhân vật đa chiều như thế mà Vĩnh Thông đã xác lập được nhiều trạng thái, nhiều cách nhìn không ranh giới và giới hạn trong lòng độc giả.

Gấp “Trở về và chào nhau” để đi tìm “Trạng thái yêu”, độc giả sẽ bất ngờ trước những trạng thái không dồn nén, không mãnh liệt mà phiêu du, tự tại, nhuốm chút bất cần. “Trạng thái yêu” là thơ tình, sau tập thơ “đời” - “Và quá khứ thấy ta” đã ra mắt trước đó của Vĩnh Thông. Thế nhưng, sẽ là thất vọng cho những ai tìm kiếm trong 40 bài thơ này sự mộng mơ, lãng mạn hay nồng nàn của tuổi 20 vào yêu. Tôi mường tượng một người đàn ông luống tuổi vẻ ngoài phong phanh, bụi bặm rong ruổi cuộc đời, để lắng nghe tình yêu và được yêu chứ không phải chàng trai sinh viên năm nhất Vĩnh Thông.

Và đôi khi, trong cảm xúc tuổi đôi mươi, hành trang quý báu lại là nỗi buồn. Buồn để cảm nhận, để thương yêu và còn buồn để thấy đời còn đáng sống:

“Đành dọn nỗi buồn về góc lặng riêng ta

Chúng in bóng người, không đành bán

Mang về dành những ngày đông lạnh

Chỉ một mình”

(“Rao bán nỗi buồn”)

Với bài thơ “Mai ta về”, đó là tâm trạng bồn chồn quy hương sau bao ngày ly hương. Cái cảm giác “Giật mình đạp đất đồng khô” được Vĩnh Thông dùng rất đắt. “Giật mình” là tâm trạng lo âu, sợ hãi, có tội… với quê hương của “Đôi chân trần bao ngày rong ruổi”.

Và để trả nợ quê hương, Vĩnh Thông đã ghi dấu những chuyến xê dịch của mình bằng tập biên khảo “An Giang núi rộng sông dài”.

Đó là một công trình không dày nhưng đủ để đọc về một vùng đất mà tiền nhân gọi là “mầu nhiệm”. Vĩnh Thông lần lượt điểm qua những dấu mốc lịch sử, địa danh, con người, sự kiện, danh lam thắng cảnh An Giang bằng sự tìm tòi, khám phá của người trẻ. Đó là công trình mà nếu thiếu sự trải nghiệm, mày mò hẳn sẽ khó thành phẩm. Thế nhưng, trong lời bạt cho quyển sách, em lại khiêm tốn mà rằng: “Chặng đường mà người viết giới thiệu sẽ cung cấp cho bạn đọc một số thông tin bổ ích, khái quát được phần nào về địa phương. Công việc còn lại là bạn tự trải nghiệm về An Giang”. Thật thông minh và làm vừa lòng độc giả.

Cầm 3 cuốn sách trong tay, nghiền ngẫm đến vài ba lần, tôi đọc được cái gọi là cảm xúc tuổi 20, trong trẻo, nhân hậu nhưng cũng đầy cá tính của Vĩnh Thông. Đó là thứ cảm xúc tưởng phức tạp lắm: “Tuổi 20 đầy rẫy muộn phiền, biết bao phập phồng, lắm điều trăn trở. Bao bấp bênh, bao dập duềnh đến rồi đi, ít khi thấy bình yên vẫn chưa có nhiều lo toan cho cuộc sống” (truyện “Trở về và chào nhau”) nhưng hóa ra lại đơn giản, xuề xòa:

“Khi đó ta và người cùng hát

Để thế giới biết tuổi 20 ta sống

Rất đỗi bình thường”.

(“Nếu không có những điều bình thường”)

Đ.H

Read more…